Η πολιτική κουλτούρα της Ελλάδας

του

Prof. Dr. Heinz Richter

Στις 25 Νοεμβρίου 2011 δημοσιεύτηκε στη βερολινέζικη εφημερίδα Tagespiegel η ακόλουθη πρόταση: “Η Ελλάδα είναι πολύ ανατολική, για ν’ ανήκει στην Ευρώπη, και πολύ δυτική, για ν’ ανήκει στην Ανατολή”. Τη φράση υπέγραφε ο Έλληνας συγγραφέας, κριτικός λογοτεχνίας και αρθρογράφος Δημοσθένης Κούρτοβικ. Μία παρόμοια έκφραση είχε χρησιμοποιήσει το 1943 ο βρετανός διοικητής της στρατιωτικής αποστολής που συνέδραμε τους έλληνες αντιστασιακούς, για να δηλώσει τις αμφιβολίες του ως προς την ελληνική πολιτική: “Οι Έλληνες είναι Ασιάτες. Δεν μπορούμε να τους κρίνουμε με ευρωπαϊκούς όρους”. Αλλά και Αμερικανοί που έφτασαν στην Ελλάδα την περίοδο 1948 – 1952, στο πλαίσιο του Σχεδίου Μάρσαλ, χρησιμοποίησαν αντίστοιχες διατυπώσεις.

Οι δύο παραπάνω εκφράσεις, ωστόσο, αποδεικνύουν εύκολα ότι ανάμεσα στην πολιτική κουλτούρα της Ελλάδας και της Δυτικής Ευρώπης υπάρχουν διαφορές, τις οποίες ο Βρετανός διαισθάνθηκε πριν από 70 χρόνια,  οι Αμερικανοί μία δεκαετία αργότερα και ο έλληνας συγγραφέας πριν από μήνες – χωρίς πάντως να μπορέσουν να τις εκφράσουν με σαφήνεια. Οι διατυπώσεις αυτές αποτελούν απέλπιδες προσπάθειες, για να πλησιάσει κανείς την «ετερότητα» της πολιτικής κουλτούρας, να προβάλει δοκιμασμένα ερμηνευτικά σχήματα στην περίπτωση της Ελλάδας. Η τάση αυτή ήταν το ίδιο εμφανής και στις αντιδράσεις των ευρωπαίων ηγετών, όταν ξέσπασε η ελληνική κρίση στις αρχές του 2010. Επανερχόμαστε, λοιπόν, στο βασικό ερώτημα: ποιες είναι οι πραγματικές διαφορές μεταξύ της ελληνικής και της ευρωπαϊκής πολιτικής κουλτούρας;

ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΝΑ ΕΙΣΑΙ ΕΥΡΩΠΑΙΟΣ; 
Για να καταλήξει κάποιος σε ένα ασφαλές σημείο αναφοράς, ώστε να αναλύσει και να κρίνει την ελληνική πολιτική κουλτούρα, οφείλει πρώτα να θέσει το ερώτημα για το «τι συνιστά έναν Ευρωπαίο». Ο γνωστός ισπανός φιλόσοφος Ορτέγκα Υ Γκασέτ είχε πει ήδη το 1930 ότι με μια πρώτη ματιά οι Ευρωπαίοι διαφέρουν μεταξύ τους. Όταν, όμως, παρατηρήσει κανείς από κοντά τις κοινωνικές τους θεωρίες, τα συστήματα αξιών και τους πολιτικούς σκοπούς, αντιλαμβάνεται εύκολα ότι τα περισσότερα από αυτά τα στοιχεία προέρχονται από την κοινή ευρωπαϊκή κοίτη και μόνο λίγα ανήκουν ειδικά σε ένα έθνος. Αυτά τα στοιχεία διαμόρφωσαν τις εθνικές, θρησκευτικές, δικαιικές και πολιτιστικές αναπαραστάσεις της Ευρώπης. Κατά την Αναγέννηση η επιρροή αυτών των στοιχείων ενισχύθηκε και οδήγησε, εκτός άλλων, στη Μεταρρύθμιση. Η ομολογιοποίηση της πολιτικής (σ.σ: η αναφορά της τελευταίας, δηλαδή, στη θρησκευτική σφαίρα) είχε ως αποτέλεσμα ένα αντι-κίνημα, που επικεντρώθηκε στην ατομικότητα της ανθρώπινης ζωής. Ο καλβινισμός έφερε νέες ηθικές αξίες στην κοινωνία, οι οποίες έθεσαν τις προϋποθέσεις για την ανάδειξη μιας νέας ελίτ: της αστικής τάξης. Η μεσαιωνική φεουδαρχική οργάνωση με τις αποκεντρωμένες δομές εξουσίας δεν μπορούσε πλέον να προσαρμοστεί στις απαιτήσεις για μεγαλύτερες οικονομικές μονάδες.

Ο Διαφωτισμός και η Γαλλική Επανάσταση αναγνώρισαν τα ανθρώπινα δικαιώματα σε παγκόσμιο επίπεδο. Η ιδέα του Ρουσσώ για ένα εθνικό κράτος, το οποίο θα βασιζόταν στην έννοια της λαϊκής κυριαρχίας, την ελευθερία και το δίκαιο του ατόμου και, επιπροσθέτως, θα είχε μερίδιο στην άσκηση της εξουσίας, ενσωματώθηκε στα συστατικά υλικά της ευρωπαϊκής πολιτικής σκέψης. Την ίδια περίπου περίοδο αναδύθηκαν πολιτικές έννοιες, όπως ο φιλελευθερισμός, ο σοσιαλισμός, ο συντηρητισμός και ο εθνικισμός, οι οποίες ιδεολογικοποίησαν την πολιτική. Η αντίθεση Αριστερά – Δεξιά μετατράπηκε σε ένα αποδεκτό πολιτικό μοντέλο και ο πλουραλισμός, βασικό χαρακτηριστικό της ευρωπαϊκής πολιτικής κουλτούρας. Η ιδέα της πολυπολιτισμικότητας έγινε ένα ακόμη σύμβολο της Ευρώπης (παρά το γεγονός ότι πρόσφατα η γερμανίδα καγκελάριος την χαρακτήρισε νε- κρή). Για έναν εξωτερικό παρατηρητή, η ευρωπαϊκή κουλτούρα της Ευρώπης (παρά τα επιμέρους εθνικά συμφέροντα) φαίνεται πολύ ομογενοποιημένη. Μόνο εμείς, που την κρίνουμε εκ των έσω, αναγνωρίζουμε τις διαφορετικές αποχρώσεις που δεν είναι ορατές για έναν εξωτερικό παρατηρητή.Η διαδικασία που οδήγησε σ’ αυτό το αποτέλεσμα είχε ξεκινήσει στο τέλος του 15ου αιώνα και μέσα στα επόμενα 300 χρόνια διαμορφώθηκαν τα βασικά χαρακτηριστικά της. Ήταν, όμως, μια διαδικασία που απαντά μόνο στη Δυτική και στην Κεντρική Ευρώπη. Οι μετανάστες ήταν που πήραν μαζί τους εκείνες τις ιδέες στη Βόρειο Αμερική και τις ανέπτυξαν περαιτέρω.

Η ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ  ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
Όπως ήδη προαναφέρθηκε, βασικά στοιχεία της πολιτικής σκέψης ενός σύγχρονου Ευρωπαίου προέρχονται από την αρχαία Ελλάδα. Για τις αιτίες αρκεί κανείς να πει σ’ αυτό το σημείο ότι τόσο στην αρχαία όσο και στη νέα ελληνική γλώσσα δεν υπάρχει καμία αντιστοιχία στην έννοια «Republik» (σ.σ: εννοείται η αβασίλευτη δημοκρατία). Στα νέα ελληνικά η «δημοκρατία» περιλαμβάνει το πολίτευμα και την πολιτεία. Εάν κανείς θέλει να αντιπαραβάλει τη μοναρχία, κάνει λόγο για την αβασίλευτη δημοκρατία. Η ελληνική γλώσσα είναι ως προς αυτό η μοναδική στην Ευρώπη στην οποία η λέξη «Republik» δεν υφίσταται ως γλωσσικό δάνειο.
Μετά τη συρρίκνωση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας στο ανατολικό της άκρο, τα δύο τμήματα της Ευρώπης απομακρύνθηκαν το ένα από το άλλο. Το δυτικό έζησε στη συνέχεια μια πολιτιστική οπισθοδρόμηση του Πρώιμου και Μέσου μεσαίωνα. Ύστερα από την ανάδυση του Ύστερου Μεσαίωνα, ακολούθησε η διάσταση του αυτοκράτορα από τον πάπα. Τα γεγονότα αυτά η Ελλάδα, τμήμα τότε της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, δεν τα έζησε. Ως οθωμανικές περιφέρειες, τα ευρωπαϊκά αυτά εδάφη δεν πήραν μέρος στις ιστορικές εξελίξεις: Κατά τη διάρκεια της οθωμανικής κατοχής –αλλού 400 αλλού 300 χρόνια– έλαβαν χώρα βαθιές αλλαγές στα βαλκανικά εδάφη. Ένα από τα πρώτα μέτρα του νέου κυρίαρχου ήταν η εξαφάνιση της μέχρι τότε ολιγαρχίας, των αριστοκρατών δηλαδή, που θα μπορούσαν να ηγηθούν επαναστατικών κινήσεων. Κατά τ’ άλλα,έμειναν στις θέσεις τους οι εκλεγμένοι τοπικοί άρχοντες, οι λεγόμενοι «μουχτάρηδες» (κοτζαμπάσηδες), που εκπροσωπούσαν την οθωμανική διοίκηση.

Οι Οθωμανοί συνήθιζαν να ανταμείβουν ακριβά τις προσφερόμενες υπηρεσίες, οπότε οι τοπικοί προύχοντες κέρδισαν με τον καιρό πολλά χρήματα κι έφτασαν να γίνουν δανειστές για τους υπολοίπους. Αυτή η τελευταία επικερδής δραστηριότητα –συνηθιζόταν ακόμη και 30% τόκος–, που μόνο έντιμη και αλτρουιστική δεν ήταν, οδήγησε σε μία διαρκώς αυξανόμενη σχέση εξάρτησης των χωρικών με τον πάτρονά τους.

Μία ακόμη πτυχή της πολιτικής κουλτούρας είναι η σχέση εκκλησίας και κράτους. Ενώ στη Δυτική Ευρώπη η πολιτική επιρροή της εκκλησίας τους περασμένους πέντε αιώνες μειωνόταν δραστικά και ο διαχωρισμός εκκλησίας και κράτους εμπεδωνόταν σταδιακά, στην Ελλάδα παρατηρήθηκε η αντίστροφη εξέλιξη. Ακόμη και μετά τη συγκρότηση του νεοελληνικού κράτους ο κλήρος έγινε συνώνυμο της στενής συνεργασίας με την εκάστοτε εξουσία –μέχρι σήμερα. Η εκκοσμίκευση της εκκλησιαστικής εξουσίας δεν υπήρξε ποτέ, όπως στη Δυτική Ευρώπη των αρχών του 19ου αιώνα.

Καθώς στη Δυτική Ευρώπη εδραιωνόταν μία αστική τάξη γεμάτη αυτοπεποίθηση που αισθανόταν το κράτος ως τη μοναδική πηγή εξουσίας, για τους Έλληνες η ίδια έννοια ήταν εχθρική – κάτι στο οποίο πρέπει κανείς να αντιτίθεται και να το μισεί. Η φοροδιαφυγή και η κλοπή κρατικής περιουσίας ήταν χαρακτηριστικές αντιδράσεις.
Αυτή η διάθεση απέναντι στο κράτος μετατράπηκε σε παράδοση, οι συνέπειες της οποίας εντοπίζονται μέχρι σήμερα.

Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΠΕΛΑΤΕΙΑΚΟΥ  ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ 
Όταν ξεκίνησε ο απελευθερωτικός πόλεμος το 1821, οι μόνοι ολοκληρωμένοι πυρήνες για την πολιτική οργάνωσή του ήταν οι πελατειακές δομές του συστήματος των μιλιέτ και των μουχτάρηδων. Στη διάρκεια των αναμετρήσεων οι μουχτάρηδες δικτυώθηκαν σε οριζόντιο επίπεδο και αναπτύχτηκαν σε κάθετες δομές, έτσι ώστε στο τέλος να προκύψουν πυραμιδοειδή δίκτυα. Το ότι, κατά κανόνα, οι προύχοντες δεν πήραν μέρος σε στρατιωτικές επιχειρήσεις εξηγείται από τη δράση των κλεφτών, οι οποίοι ξέφευγαν από τον οθωμανικό έλεγχο κρυμμένοι στα βουνά.

Ήταν αυτό το σύστημα που μεταμορφώθηκε σε κυβερνητικό, όταν ο βασιλιάς Όθωνας του οίκου Βίτελσμπαχ έφτασε στην Ελλάδα με δεκάδες βαυαρούς διοικητικούς υπαλλήλους. Τα πράγματα έδειξαν τότε ότι δεν μπορούσε να κυβερνήσει με αυτούς. Έπρεπε να προσφύγει στα πελατειακά δίκτυα και να υποβιβάσει τους δικούς του. Με αυτόν τον τρόπο οι πάτρονες κέρδισαν πρόσβαση στα κρατικά πόστα. Και κάπως έτσι άλλαξε η μορφή τού μέχρι τότε πελατειακού συστήματος. Ώς εκείνο το σημείο η παραδοσιακή σχέση μεταξύ του πάτρονα και του πελάτη βασιζόταν στην αποδοχή των υπηκόων ότι ήταν θύματα ενός προστάτη – τοκογλύφου. Και οι δύο είχαν να κερδίσουν κάτι. Οι πάτρονες άρχισαν να αναμειγνύονται στην πολιτική και να συνειδητοποιούν ότι το σύστημα μπορεί να χρησιμοποιηθεί και για πολιτικούς σκοπούς. Οι προστάτες χρησιμοποιούσαν τις θέσεις και τη δύναμή τους, για να κάνουν εξυπηρετήσεις στους πελάτες τους, «ρουσφέτια». Γι’ αυτό και χρησιμοποιούσαν κλεμμένα κρατικά χρήματα ή προξένευαν θέσεις στη διοίκηση. Ως ανταμοιβή περίμεναν ότι οι «πελάτες» τους θα τους βοηθούσαν στις επόμενες εκλογές.

Ο βασιλιάς επιβλήθηκε με την εύνοια των Μεγάλων Δυνάμεων και η Ελλάδα έγινε κράτος – πελάτης τους. Οι Δυνάμεις ασκούσαν την επιρροή τους στο κράτος, ώστε αυτό να ελέγχει αποτελεσματικά τους υπηκόους του. Οι τελευταίοι ήταν οργανωμένοι σε διάφορα «κόμματα», τα οποία στην πραγματικότητα ήταν πελατειακά δίκτυα. Υπήρχαν τρία τέτοια: το ρωσικό, το αγγλικό και το γαλλικό. Το 1862, η Μεγάλη Βρετανία επέβαλε μία νέα δυναστεία και στο εξής οι έλληνες μονάρχες ήσαν βρετανοί αντιβασιλείς και η Ελλάδα βρετανικό προτεκτοράτο. Ήταν η εποχή που οι Έλληνες μονάρχες και πολιτικοί ακολουθούσαν το αξίωμα «τι θέλει ο ξένος παράγοντας» (σ.σ: με greeklish στο πρωτότυπο). Όταν ένας βασιλιάς, όπως ο Κωνσταντίνος Α’, προσπάθησε κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο να αποδεσμευτεί από την εξάρτηση της Μεγάλης Βρετανίας, η προστάτις δύναμη παρενέβη και ο βασιλιάς έχασε τον θρόνο του.

Μέχρι την επιστροφή του μονάρχη το φθινόπωρο του 1946, το «βρετανικό προτεκτοράτο» Ελλάδα διοικούνταν μέσω ενός «Υψηλού Επιτρόπου», δηλαδή του βρετανού πρέσβη, όπως φαίνεται στα αρχεία του Foreign Office. Στο τέλος του 1946, η Μεγάλη Βρετανία δεν μπορούσε πλέον να ασκήσει τον παραδοσιακό της ρόλο ως προστάτιδος της Ελλάδας για οικονομικούς λόγους και η προστασία πέρασε στους Αμερικανούς μέσω του Δόγματος Τρούμαν – μια μορφή «μετάβασης της εξουσίας» (translation imperii).

Το 1862, όταν η Μεγάλη Βρετανία ήταν η μοναδική προστάτις δύναμη, άλλαξε τον χαρακτήρα των ελληνικών «κομμάτων». Τότε δημιουργήθηκαν δύο πολιτικοί σχηματισμοί, ένας φιλελεύθερος και ένας συντηρητικός. Στην πραγματικότητα, βέβαια, τίποτε δεν άλλαξε ως προς την πελατειακή τους λειτουργία. Το κράτος ήταν αντικείμενο εκμετάλλευσης για τον εκάστοτε ηγέτη στην πυραμίδα του πελατειακού συστήματος. Θεσιθήρες, προστασία, διαφθορά και το γνωστό από την αμερικανική ιστορία «Spoils system» (σ.σ: η απόδοση κυβερνητικών θέσεων σε οπαδούς που εργάστηκαν για την επικράτηση ενός κόμματος) διαπερνούσαν την κρατική διοίκηση, το σύστημα δικαιοσύνης και το στρατό.

ΠΕΛΑΤΕΙΑΚΑ ΚΟΜΜΑΤΑ
Τα πολιτικά κόμματα που προέκυψαν από αυτό το σύστημα ακόμη και τον 20ό αιώνα δεν είχαν κάτι κοινό με τα αντίστοιχα ευρωπαϊκά, εκτός του ότι ονομάζονταν κόμματα. Προγράμματα, οργάνωση και συνεδριάσεις ήταν έννοιες άγνωστες, το ίδιο και η διαμόρφωση της ενδοκομματικής βούλησης από κάτω προς τα πάνω, μέσα από το διάλογο με τα μέλη.

Ώς τη δεκαετία του 1990 οι αρχηγοί αποφάσιζαν με απόλυτη κυριαρχία για την προβλεπόμενη πορεία του κόμματος. Μόνο στη συνέχεια μετατοπίστηκε το κέντρο βάρους προς τα υψηλόβαθμα στελέχη, όπως δείχνουν για το ΠΑΣΟΚ οι περιπτώσεις του Σημίτη και του Γιώργου Παπανδρέου. Οι εναλλαγές στην εξουσία προέκυπταν συχνά, επειδή τμήματα της εκλογικής πελατείας απέσυραν την προτίμησή τους για χάρη ενός άλλου αρχηγού κόμματος. Ο έλληνας ψηφοφόρος φερόταν με χαρακτηριστική συνέπεια: δεν ψήφιζε υπέρ ενός κόμματος, αλλά εις βάρος εκείνου που στην προηγούμενη θητεία δεν του είχε παραχωρήσει τα απαιτούμενα ρουσφέτια. Μόνο τα κόμματα που επανέρχονταν κάθε τόσο στην κυβέρνηση και έτσι μπορούσαν να έχουν πρόσβαση στους κρατικούς πόρους ήταν αποτελεσματικά σε ένα τέτοιο σύστημα. Κόμματα που δεν είχαν τέτοια πρόσβαση δεν ήταν τόσο πετυχημένα και παρέμειναν μκρά. Αυτό ίσχυσε για το Κομμουνιστικό Κόμμα (ΚΚΕ), το οποίο δεν ξεπερνούσε συνήθως το 5%.

Το πελατειακό σύστημα ρίζωσε τόσο γερά στην πολιτική κουλτούρα αυτής της περιοχής, ώστε ήταν σε θέση να επηρεάζει ακόμη και τις μεγαλύτερες ιδεολογίες του 20ού αιώνα. Ο φασισμός στα Βαλκάνια ήταν ένας «πελατειακός φασισμός». Ο έλληνας φασίστας δικτάτορας Μεταξάς διατυμπάνιζε με περηφάνεια ότι δεν χρειαζόταν κανένα μαζικό κίνημα, επειδή το κόμμα του μπορούσε να είναι το σύνολο του λαού. Κατ’ αυτόν τον τρόπο συνέτριψε τα παλιά πελατειακά δίκτυα και έστρεψε τα απομεινάρια τους προς τον εαυτό του. Με εκείνον αρχηγό, υπήρχε μόνο μία πελατεία. Η κατασκευή ενός φασιστικού μαζικού κινήματος, όπως στη Γερμανία ή την Ιταλία, κατέστη απαγορευτική για το ελληνικό σύστημα. Μόνο όταν κάποιος συνδέσει την ανάλυση των φασιστικών δογμάτων στα Βαλκάνια με το πελατειακό σύστημα, μπορεί να ανιχνεύσει το πραγματικό πρόσωπο αυτών των δικτατοριών του 1930. Επρόκειτο για συστήματα με χαρακτηριστικά φασισμού και ευνοιοκρατίας. Το ίδιο ισχύει και για τις κομμουνιστικές δικτατορίες στα Βαλκάνια μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το καθεστώς του Τσαουσέσκου είχε τόσο ξεκάθαρες πελατειακές δομές, ώστε κανείς να μιλάει για «πελατειακό κομμουνισμό».

Τα κρατικά έσοδα προέρχονταν σε μεγάλο μέρος από έμμεσους φόρους και κρατήσεις μισθών, τις οποίες πλήρωναν οι κατώτερες τάξεις. Ποτέ, εξ άλλου, δεν επήλθε πλήρης εκβιομηχάνιση, όπως στη Δυτική Ευρώπη.
Η γεωργία, ο τουρισμός, το εμπόριο και η ναυτιλία αντιμετώπιζαν ανέκαθεν οικονομικά εμπόδια. Το αποτέλεσμα ήταν η διαχρονική έλλειψη θέσεων εργασίας, γεγονός που στο πρόσφατο παρελθόν οδήγησε στη μετανάστευση.

Η διογκωμένη κρατική μηχανή, βέβαια, είχε συνέπεια υψηλές κρατικές δαπάνες. Αυτές προέρχονταν από ιδιορρυθμίες του πολιτικού συστήματος, αλλά και του εξωτερικού περιβάλλοντος, και οδήγησαν αρκετές φορές στην κρατική χρεοκοπία, όπως το 1895. Η Ελλάδα είχε φτάσει τότε σε τέτοιο σημείο, ώστε τέθηκε υπό ευρωπαϊκή οικονομική εποπτεία. Η ελληνική ηγεσία, ωστόσο, γνώριζε ότι η προστάτις δύναμη Μεγάλη Βρετανία θα την έσωζε και πάλι από την πλήρη κατάπτωση, επειδή χρειαζόταν τη συμμετοχή της Ελλάδας για τη διαφύλαξη της «γραμμής της ζωής» στη Μεσόγειο (σ.σ: οι θαλάσσιες διαδρομές που συνέδεαν την Αγγλία με τις κτήσεις της). Όταν το 1948-9 ακολούθησε η επόμενη μεγάλη πτώχευση, αναδύθηκε η νέα προστάτις, οι ΗΠΑ,κι  έσωσε τη χώρα. Σ’ αυτή την περίπτωση ο περίφημος κομμουνιστικός κίνδυνος λειτούργησε σαν πρόσχημα.

ΕΥΚΑΙΡΙΕΣ ΥΠΕΡΒΑΣΗΣ ΤΟΥ  ΠΕΛΑΤΕΙΑΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ
Το ελληνικό πελατειακό σύστημα επιβίωσε ύστερα ακόμη και από εθνικές καταστροφές, όπως ο χαμένος πόλεμος εναντίον των Τούρκων το 1921-22, όταν 1,5 εκατομμύριο πρόσφυγες συνέρρευσαν στην Ελλάδα, η οποία τότε είχε πληθυσμό μόλις 6 εκατομμυρίων. Τον 20ό αιώνα μόνο μία ευκαιρία υπήρξε για να ξεπεράσει κανείς αυτό το σύστημα: το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Όπως έχω ήδη αναφέρει, ο Μεταξάς είχε χτυπήσει τα παλαιότερα πελατειακά δίκτυα. Και επειδή κατά τη διάρκεια της Κατοχής το ελιξίριο ζωής για το πελατειακό σύστημα, δηλαδή τα κρατικά κονδύλια, δεν υπήρχαν πλέον, οι παλιές πολιτικές δομές είχαν χάσει την αξία τους.

Ο πληθυσμός απομακρύνθηκε από τα παλιά κόμματα και κατευθύνθηκε προς τις δυνάμεις που απελευθέρωσε η αριστερή αντίσταση και ήθελαν να ξαναχτίσουν την Ελλάδα απ’ την αρχή. Κι όμως, τα πράγματα έγιναν διαφορετικά. Στο νέο κράτος είχε τελειώσει ακόμη και η σχέση εξάρτησης με τη Μεγάλη Βρετανία. Η Ελλάδα θα μπορούσε να γίνει ένας ισότιμος εταίρος. Για τον Τσώρτσιλ κάτι τέτοιο ήταν αδιανόητο. Για εκείνον η μοναδική εγγύηση ότι η Ελλάδα θα ακολουθούσε φιλοβρετανική πορεία μετά τον πόλεμο ήταν ο βασιλιάς. Γι’ αυτό και έπρεπε να επιστρέψει η μοναρχία. Για να νομιμοποιήσει ηθικά μια επικείμενη στρατιωτική επέμβαση, ανέσυρε την κομμουνιστική απειλή. Τον Οκτώβριο του 1944 «κλείδωσε» την επέμβαση ύστερα από την περιβόητη «συμφωνία των ποσοστών» με τον Στάλιν και τον Δεκέμβριο ακολούθησε η ένοπλη σύρραξη.

Το ελληνικό κράτος εκείνης της περιόδου κυβερνήθηκε από το συντηρητικό πελατειακό κόμμα υπό τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, που ονομαζόταν ΕΡΕ (Εθνική Ριζοσπαστική Ένωση). Το αντίπαλό πελατειακό κόμμα υπό τον Γεώργιο Παπανδρέου ήταν η Ένωση Κέντρου, ένα είδος μετεξέλιξης των Φιλελευθέρων της προπολεμικής περιόδου.  Ακόμη κι όταν ο Παπανδρέου ήρθε στην εξουσία για λιγότερα χρόνια, τίποτε δεν άλλαξε στο πελατειακό σύστημα. Και η μόνη αλλαγή που έφερε η στρατιωτική χούντα στη συνέχεια ήταν ότι, τώρα, οι στρατιωτικοί και οι πελάτες τους θα ήταν αποδέκτες προνομίων, και όχι η πολιτική ολιγαρχία. Προς αυτή την κατεύθυνση έπρεπε να ιδρυθεί μετά τη χούντα ένα νέο κόμμα σοσιαλδημοκρατικού προσανατολισμού. Καταστρώθηκαν διάφορα σχέδια και ξεκίνησε η σχετική οργάνωση, αλλά πριν καταλήξουν σε κάτι συμπαγές, μία νέα εξέλιξη τους πρόλαβε.

Το καλοκαίρι του 1974 η χούντα ανατράπηκε εντελώς ξαφνικά εξαιτίας της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο, την οποία η ίδια είχε προκαλέσει. Ο Καραμανλής επέστρεψε στην Ελλάδα και έδωσε νέα ζωή στο πρώην κόμμα της ΕΡΕ υπό το όνομα Νέα Δημοκρατία. Αλλά και αυτή δεν ήταν τίποτε άλλο από μία αναγέννηση του πελατειακού κόμματος των συντηρητικών. Λίγο αργότερα εμφανίστηκε στην Αθήνα ο Ανδρέας Παπανδρέου. Κατά τη διάρκεια της εξορίας είχε πάρει μέρος στη συζήτηση για τη δημιουργία ενός κόμματος «ευρωπαϊκού τύπου» και την ανάγκη μιας εκ βάθρων ανασύστασης του ελληνικού πολιτικού συστήματος. Τώρα πια, ωστόσο, δεν είχε τις ίδιες καλές προθέσεις και ίδρυσε το ΠΑΣΟΚ. Για έναν εξωτερικό παρατηρητή, το νέο κόμμα θεωρούνταν αριστερό. Στην πραγματικόητα, όμως, το ΠΑΣΟΚ, από την πρώτη στιγμή, ήταν ένα πελατειακό
κόμμα υπό την καθοδήγηση του Παπανδρέου. Όταν διάφορα αντιπολιτευτικά σχήματα, όπως η Δημοκρατική Άμυνα, που είχε αντιστασιακή δράση στη διάρκεια της χούντας, εκδήλωσαν την αντίθεσή τους, ο Παπανδρέου τους έθεσε εκτός κόμματος. Με αυτόν τον τρόπο το παλιό δικομματικό πελατειακό σύστημα εγκαθιδρύθηκε ξανά. Οι δημοκρατικές δυνάμεις έχασαν και πάλι την αξία τους. Ο Καραμανλής κυβέρνησε τη χώρα ώς το 1980.

Αυτό άλλαξε τελείως, όταν το 1981 ήρθε το ΠΑΣΟΚ στην εξουσία. Το ΠΑΣΟΚ ήταν ένα νέο κόμμα, πολλά από τα ηγετικά στελέχη του οποίου προέρχονταν από λιγότερο πλούσιες οικογένειες, δεν είχαν ποτέ πρόσβαση στα κρατικά ταμεία και τώρα αισθάνονταν μία μεγάλη ανάγκη για βελτίωση του βιοτικού τους επιπέδου. Η ηγεσία έπρεπε να οργανώσει από τη αρχή το κόμμα σε όλα τα επίπεδα και να εξασφαλίσει μία πλατιά βάση οπαδών – εκλογέων, μέσω της διανομής ρουσφετιών, ώστε να κερδίζει την εκλογική εμπιστοσύνη. Αυτό δεν ήταν δυνατό μέχρι τότε με βάση τα έσοδα του ελληνικού κράτους, αλλά καθώς η Ελλάδα έγινε μέλος της ΕΟΚ το 1981, έφτασαν οι οικονομικές επιδοτήσεις. Ο Ανδρέας Παπανδρέου τις χρησιμοποίησε  σαν μία ανεξάντλητη πηγή για τη διανομή ρουσφετιών. Τα ευρωπαϊκά κονδύλια συνέρρευσαν στο πελατειακό δίκτυο του ΠΑΣΟΚ σε πρωτοφανή μεγέθη. Τα συνδικάτα παρακινή-θηκαν εξαιτίας του γεγονότος να απαιτήσουν υψηλότερους μισθούς, οι οποίοι πληρώνονταν με ευρωπαϊκά κονδύλια.

Παρά τις αρνητικές συνέπειες, η ένταξη στην ΕΟΚ είχε και μία ξεκάθαρα θετική επίδραση: η Ελλάδα μπορούσε τώρα να δανείζεται λεφτά από τις διεθνείς αγορές με ευνοϊκούς τόκους. Για το τελευταίο δάνειο εκτός ΕΟΚ η Ελλάδα έπρεπε να πληρώσει τόκο 8% και έκτοτε υπήρξε πολύ προσεκτική. Στο εξής, όμως, οι τόκοι ήταν ιδιαίτερα χαμηλοί, γεγονός που οδήγησε σε μια ζωή γεμάτη πολυτέλεια. Το μόνο που δεν σκεφτόταν κανείς ήταν η επιστροφή των τόκων.

Όταν το 1990 η Νέα Δημοκρατία επέστρεψε στην εξουσία με τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη, δεν άλλαξε τίποτε ως προς αυτό, και όταν ο Παπανδρέου ξανακέρδισε τις εκλογές το 1993 με το ΠΑΣΟΚ, η κατάχρηση των ευρωπαϊκών χρημάτων γνώρισε νέο ρεκόρ. Το 1996, ο στιγματισμένος από ένα οικονομικό σκάνδαλο (σσ. σκάνδαλο Κοσκωτά) Παπανδρέου αναγκάστηκε να αποχωρήσει για λόγους υγείας και ο Κώστας Σημίτης, που είχε σπουδάσει Νομική στη Γερμανία, ανακηρύχτηκε διάδοχός του. Επί πρωθυπουργίας του, η Ελλάδα κατάφερε με «μαγειρεμένα» στοιχεία να γίνει αποδεκτή στον πυρήνα των κρατών που είχαν επιλέξει το ευρώ ως νόμισμα. Αλλά αυτό που αποτέλεσε οικονομική επιτυχία για τα δυτικοευρωπαϊκά κράτη κατέληξε κατάρα για την Ελλάδα. Τώρα η χώρα μπορούσε να συνάψει πιο εύκολα χαμηλότοκα δάνεια. Ο Σημίτης αναγνώρισε τον κίνδυνο και προσπάθησε να αντισταθεί. Είχε ζήσει μεγάλο διάστημα στη Γερμανία και ήταν σε θέση να εκτιμά την ελληνική κατάσταση σαν εξωτερικός παρατηρητής. Αναγνώρισε ότι η διόγκωση του πελατειακού συστήματος είχε φέρει στη χώρα τεράστια εμπόδια. Γι’ αυτό προσπάθησε μέχρι το 2004 να ανακόψει το πελατειακό σύστημα και να ανασχέσει την ανάπτυξή του.

Το σύστημα, όμως, αποδείχτηκε ισχυρότερο από εκείνον, παρ’ όλο που ήταν πρωθυπουργός και πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ. Η πελατεία του ΠΑΣΟΚ είχε περάσει από μία ευρύτερη μεταμόρφωση. Το ΠΑΣΟΚ δεν ήταν πλέον η μονολιθική πελατειακή πυραμίδα, με τον προστάτη στην κορυφή. Αντίθετα, αποτελούνταν από ανεξάρτητα δίκτυα με υπαρχηγούς στην κορυφή.

Όταν η Νέα Δημοκρατία επανήλθε στην κυβέρνηση το 2004, συνεχίστηκαν τα ίδια. Η ηγετική ελίτ του κόμματος δεν ήταν πλέον καλοβαλμένοι συντηρητικοί, αλλά πολιτικοί της νεότερης γενιάς που θα μπορούσαν να δελεαστούν από την επιθυμία για εύκολο χρήμα. Η διόγκωση του κρατικού χρέους παρέσυρε τις τράπεζες επίσης στη δημιουργία χρεών κι εκείνες ενθάρρυναν τους πολίτες να καταναλώνουν επί πιστώσει. Τέτοιο επίπεδο ευημερίας του γενικού πληθυσμού η Ελλάδα δεν είχε δει ξανά εδώ και δύο δεκαετίες. Δεν έγινε, ωστόσο, καμία επένδυση. Τα δανεικά έρρεαν στην κατανάλωση ή σε λογαριασμούς του εξωτερικού.

Η κατάληξη αυτής της εξέλιξης είναι γνωστή. Η Ελλάδα ήταν ντε φάκτο χρεοκοπημένη. Οι παραφυάδες του πελατειακού συστήματος ήταν πάντοτε γνωστές στον ελληνικό πληθυσμό. Ο καθένας μπορούσε να βρει χαρακτηριστικά παραδείγματα από προσωπικές εμπειρίες. Η μεγάλη πλειονότητα που δεν έχει επωφεληθεί από το σύστημα με άμεσο τρόπο το απαρνείται, αλλά πρέπει να συμμετάσχει σ’ αυτό, εάν θέλει να επιβιώσει. Όλοι γνωρίζουν ότι η πολιτική τάξη είναι διεφθαρμένη, αλλά κανείς δεν αντιλαμβάνεται τις πραγματικές διαστάσεις του πελατειακού συστήματος.

Μέχρι πρότινος οι Έλληνες δεν είχαν καν μία λέξη για να ορίσει αυτό το φαινόμενο. Πριν από λίγο καιρό είχα προτείνει μία λέξη («πελατειασμός») που θα μπορούσε να χρησιμοποιείται μέχρι να βρεθεί κάποια άλλη. Αυτή η νέα έννοια θα διευκόλυνε τους Έλληνες να αναγνωρίσουν και να ονομάσουν το κακό, ώστε να αναζητήσουν διέξοδο.

Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΚΡΙΣΗ
Από το 2010 η Ελλάδα βρίσκεται στη μεγαλύτερη κρίση της σύγχρονης ιστορίας της. Ο νέος πρωθυπουργός Γιώργος Παπανδρέου είναι γιος του Ανδρέα Παπανδρέου, αλλά σε αντίθεση με εκείνον δεν έχει περί πολλού το πελατειακό σύστημα. Ο λόγος είναι πολύ απλός. Η μητέρα του είναι Αμερικανίδα και ο ίδιος έχει ζήσει για δεκαετίες στο εξωτερικό. Το 2009 αναδείχτηκε με το ΠΑΣΟΚ ως ο λαμπερός νικητής των εκλογών. Αλλά σε αντίθεση με τον πατέρα του δεν έλεγξε ποτέ το ΠΑΣΟΚ και τα υψηλόβαθμα στελέχη. Δεν ήταν ποτέ ο κυρίαρχος στο εσωτερικό του κόμματος. Η θέση του θυμίζει κάτι από τον Κώστα Σημίτη. Όταν ξέσπασε η οικονομική κρίση, βρέθηκε σε μια μοιραία κατάσταση. Καθώς βρέθηκε κάτω από την ομπρέλα προστασίας της Ε.Ε, πήρε ορισμένα σκληρά μέτρα. Η ελληνική κυβέρνηση έπρεπε να μειώσει τις δαπάνες και να αυξήσει τους φόρους. Αυτές ήταν συνταγές που λειτουργούσαν δίκαια και αυστηρά στα υπόλοιπα ευρωπαϊκά κράτη, αλλά όχι στην Ελλάδα.

Η μοναδική αισθητή ανακούφιση θα ήταν η φορολόγηση των πλουσίων, ανάμεσα στους οποίους ανήκαν πολλοί πολιτικοί. Αλλά αυτοί είχαν ήδη μεταφέρει τα χρήματά τους στο εξωτερικό ή απειλούσαννα το κάνουν. Εκτός αυτού η οικονομική ολιγαρχία  ήταν τόσο στενά συνδεδεμένη με την πολιτική, ώστε ο Παπανδρέου θα έπρεπε να ζήσει μία εξέγερση των μεγαλοστελεχών εις βάρος του, σε περίπτωση που προσπαθούσε να φορολογήσει τους πλουσίους. Ο Παπανδρέου, λοιπόν, μπορούσε να ικανοποιήσει τις σκληρές απαιτήσεις της Ε.Ε μόνο προς μία κατεύθυνση: την καταβολή του αντιτίμου από τους χαμηλόμισθους. Αυτό οδήγησε και στην απομάκρυνση του Παπανδρέου.

Η νέα κυβέρνηση συνεργασίας ΠΑΣΟΚ και Νέας Δημοκρατίας θεωρήθηκε στην Ευρώπη ένας «μεγάλος συνασπισμός», πράγμα εντελώς λάθος. Στη Δυτική Ευρώπη οι συνεργατικοί συνασπισμοί είναι κατάλληλοι, για να ξεπεράσουν δύσκολες καταστάσεις. Σε ένα πελατειακό σύστημα συμβαίνει το αντίθετο. Κανείς δεν σκέφτηκε να αναδιαμορφώσει ή να απαλλαγεί από το πελατειακό σύστημα. Αρκετοί πίστεψαν ότι η ευρωπαϊκή βοήθεια θα σταθεροποιούσε πάλι το σύστημα και όλοι θα επέστρεφαν στην προτέρα κατάσταση. Το παρελθόν έδειχνε άλλωστε ότι κάτι τέτοιο ήταν εφικτό.

Οι Ευρωπαίοι, από την άλλη πλευρά, δεν κατάλαβαν ότι η απαλλαγή του χρέους και οι ροές οικονομικών πακέτων καταπολεμούσαν μόνο τα συμπτώματα της ελληνικής κρίσης, αλλά όχι την πρωταρχική αιτία. Ότι, δηλαδή, όσο το πελατειακό σύστημα θα έμενε όρθιο, τα ευρωπαϊκά κονδύλια θα διασκορπίζονταν σταθεροποιώντας το παλιό καθεστώς. Εάν η κατάσταση ήταν και πάλι σταθερή, το παλιό παιχνίδι του πελατειακού συστήματος θα ξεκινούσε και πάλι.

Μία πραγματική αλλαγή μπορεί να επέλθει μόνο με τροποποίηση του συστήματος. Αλλά γι’ αυτό θα ήταν απαραίτητο οι Ευρωπαίοι να απαρνούνταν τις ηθικές και πολιτικές προκαταλήψεις που έχουν για την Ελλάδα ή να μην υπαγορεύουν ακατάλληλα και αναποτελεσματικά μέτρα στη χώρα. Οι Ευρωπαίοι αναλύουν το πελατειακό σύστημα μέσα από ένα ηθικό πρίσμα και το θεωρούν σαν μια μορφή εκτεταμένης διαφθοράς. Έτσι μπορεί κανείς να πιάσει το «ρόπαλο» της ηθικής και να απαιτήσει από τους Έλληνες να σταματήσουν το διεφθαρμένο σύστημά τους. Αλλά κάτι τέτοιο είναι αντιπαραγωγικό. Στα μάτια βέβαια των απεσταλμένων της Ευρώπης οι συστάσεις αυτές έχουν σίγουρα θετική επίδραση, αλλά αυτό ισχύει μόνο για την απάλυνση των συμπτωμάτων. Εκείνο που είναι σημαντικό είναι η αποστολή πεπειραμένων ειδικών που καταλαβαίνουν πώς λειτουργεί το πελατειακό σύστημα.

Ο μοναδικός δρόμος να απαλλαγούν απ’ αυτό είναι να κλείσουν τις στρόφιγγες για τα ρουσφέτια. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω ενός αυστηρού ελέγχου των κρατικών λογαριασμών από αλλοδαπούς, οι οποίοι γνωρίζουν τα τρικ και τις μεθόδους του πελατειακού συστήματος. Κι αυτό φυσικά δεν γίνεται χωρίς τη συρρίκνωση της εθνικής κυριαρχίας. Παράλληλα, οι πλούσιοι της Ελλάδας πρέπει να κληθούν ώστε να καταβάλουν τη δική τους συνεισφορά. Μόνον έτσι μπορεί να αντισταθμιστεί κάπως η ανέχεια των φτωχών ανθρώπων και να αποφευχθεί η εξέγερση.

Πολύς λόγος γίνεται και για ένα Σχέδιο Μάρσαλ προς την Ελλάδα.
Αυτή είναι γενικώς μια σωστή ιδέα, αλλά δεν πρέπει να οδηγήσει στα λάθη του προγενέστερου σχεδίου, όταν όλοι πίστεψαν ότι η Ελλάδα δεν είχε ανάγκη την εκβιομηχάνιση εξαιτίας της νοοτροπίας των κατοίκων της.
Η Ελλάδα πρέπει επιτέλους να βρεθεί στη θέση να χρησιμοποιήσει τους δικούς της πόρους. Μόνο όταν υπάρξει περίσσεια μόνιμων θέσεων εργασίας μπορεί κάποιος να μειώσει σε λογικά επίπεδα τον αριθμό απασχολουμένων στον δημόσιο τομέα, χωρίς να οδηγήσει σε κοινωνικές εντάσεις. Με αυτόν τον τρόπο θα αντιμετωπιστεί μία άλλη πλευρά του πελατειακού συστήματος.

Είναι καιρός οι Βρυξέλλες, το Παρίσι και το Βερολίνο να καταλάβουν και να μάθουν τι εστί πελατειακό σύστημα και η ελληνική ελίτ να αναγνωρίσει ότι πρέπει πλέον να το ξεπεράσει, για να εγκαταστήσει σύγχρονες ευρωπαϊκές δομές.

Το κείμενο αυτό πρωτοδημοσιεύτηκε στα γερμανικά, στο  LETTRE INTERNATIONAL (©), τχ.. 96, 2012.

αναδημοσιεύτηκε μετάφρασμένο στο Βήμα 03.07.2012

Πρωτότυπο κείμενο στη γερμανική γλώσσα

View this document on Scribd

4 Σχόλια προς “Η πολιτική κουλτούρα της Ελλάδας”

  1. «…. μόνο όταν υπάρξει περίσσεια μόνιμων θέσεων εργασίας μπορεί κάποιος να μειώσει σε λογικά επίπεδα τον αριθμό απασχολουμένων στον δημόσιο τομέα, χωρίς να οδηγήσει σε κοινωνικές εντάσεις. Με αυτόν τον τρόπο θα αντιμετωπιστεί μία άλλη πλευρά του πελατειακού συστήματος….»
    Επιτέλους κάποιος που βλέπει τα πράγματα στην Ελλάδα στην σωστή τους βάση, η οποία έχει να κάνει με την αποβιομηχάνιση της χώρας και την υπερβολική διόγκωση του τομέα υπηρεσιών (γιατροί, δικηγόροι, τουρισμός, δημόσιοι υπάλληλοι).

    Το φαινόμενο του αυξημένου αριθμού των δημοσίων υπαλλήλων ΔΕΝ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΤΕΙ ΜΕΜΟΝΟΜΕΝΑ γιατί συνδέεται με τον αυξημένο αριθμό των δικηγόρων, τον αυξημένο αριθμό των γιατρών, τον αυξημένο αριθμό των τουριστικών υπαλλήλων, τον αυξημένο αριθμό των εμπόρων, οδηγών ταξί, φαρμακοποιών και γενικά τον αυξημένο αριθμό ΟΛΩΝ όσων εργάζονται στην οικονομία υπηρεσιών ΛΟΓΩ ΚΑΤΑΠΟΝΤΙΣΜΟΥ των παραγωγικών δομών της χώρας από λάθος πολιτικές.

  2. Αλέξανδρος Ντάσκας Says:

    Το κείμενο πάσχει σε δύο νευραλγικά σημεία, που επισκιάζουν τις αρκετές σωστές επισημάνσεις του στα υπόλοιπα. Πρώτον αποκρύπτεται πλήρως ο ρόλος της Γερμανίας στην διαμόρφωση της ελληνικής κατάστασης. Η δειλή αναφορά στην Βαυαροκρατία ακολουθείται από τον «αφελή» ισχυρισμό ότι ο Κωνσταντίνος Α’ επεδίωκε απλώς την «αποδέσμευση από την εξάρτηση της Μ. Βρετανίας», αποσιωπώντας πλήρως την γερμανοκεντρική του διάθεση. Το βασικότερο όμως είναι ότι παρουσιάζει, κατά τρόπο εξοργιστικό, τη γερμανική κατοχή (1941-1944) περίπου ως ευεργετική για την αποδέσμευση από το πελατειακό κράτος, αποφεύγοντας οποιαδήποτε «άσχετη με το θέμα» νύξη περί της φοβερής ανθρωπιστικής και οικονομικής καταστροφής που αυτή προκάλεσε και παραλείποντας οποιαδήποτε αναφορά στους δωσιλόγους και τους μαυραγορίτες της φοβερής εκείνης περιόδου, οι οποίοι μετέτρεψαν το πελατειακό κράτος σε προδοτικό κανιβαλικό καθεστώς και αποτέλεσαν εν τέλει τη βάση του πελατειακού συστήματος στη μετεμφυλιακή περίοδο. Αυτονοήτως ουδεμία αναφορά γίνεται στην προνομιακή θέση του γερμανικού κεφαλαίου και του (δυτικο)γερμανικού κράτους στην Ελλάδα έκτοτε.

    Η σκοπιμότητα της αποσιώπησης φανερώνεται στην κατακλείδα του κειμένου. Ενώ αναγκαστικά έχει θίξει το θέμα της εξάρτησης από το εξωτερικό, μη μπορώντας να κάνει αλλιώς ένεκα του προφανούς του πράγματος, το αποσυνδέει από το πελατειακό κράτος, παρά το πρόδηλο γεγονός ότι το τελευταίο δεν ήταν παρά αναγκαίο συμπλήρωμα της Προστασίας, και φτάνει στο αντιφατικό σημείο να προτείνει ως λύση του γόρδιου πελατειακού δεσμού τη συρρίκνωση της εθνικής κυριαρχίας και τον έλεγχο των δημοσίων οικονομικών από εξωτερικούς παράγοντες, αμόλυντους δήθεν και γνώστες των «τρικ» του πελατειακού συστήμαατος. Προτείνει δηλαδή τον λύκο ως φύλακα των προβάτων.

    Το πρόβλημα της Ελλάδας δεν λέγεται «πελατειακό κράτος» αλλά «εξάρτηση από το εξωτερικό». Όλα τα υπόλοιπα, του πελατειακού κράτους συμπεριλαμβανομένου, είναι συμπτώματα και αποτελέσματα του πρώτου αιτίου, που χρησιμοποιούνται πότε κατά τον ένα και πότε κατά τον άλλον τρόπο, πότε ως διάχυση παρασιτικής και στρεβλής οικονομίας και πότε ως τεκμήριο διαφθοράς γονιδιακής ή κατά παράδοση των Ελλήνων, όπως συμφέρει τον εξωτερικό παράγοντα. Όποιος όμως αντιστρέφει τη σχέση αιτίου-αιτιατού συσκοτίζει το πρόβλημα και συμβάλλει σε αντίθετη από τα συμφέροντα του ελληνικού λαού κατεύθυνση.

  3. Αλέξανδρε έχεις απόλυτο δίκιο όσον αφορά την εξάρτηση της χώρας από Προστάτιδες Δυνάμεις, ως ρίζα της οικονομικής κακοδαιμονίας μας.

    Οι 4 μεγαλύτερες οικονομίες της ευρωζώνης (Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία) παράγουν τα πάντα. Και όταν λέμε τα πάντα εννοούμε από οδοντογλυφίδες έως όπλα και από τεχνολογίες αιχμής έως αγροτικά προϊόντα. Μάλιστα την ισχυρή τους παραγωγή την συνδυάζουν ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΑ με ένα ισχυρό ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΪΟΝ με πολλά εκ. ευρώ έσοδα τον χρόνο (ιδίως η Γαλλία και η Ιταλία).

    Αντίθετα, σε εμάς έχει επιβληθεί η αποικιακή αρχή του λεγόμενου «συγκριτικού πλεονεκτήματος», σύμφωνα με την οποία πρέπει να περιορίσουμε την ελληνική παραγωγή ΜΟΝΟ στον Τουρισμό και τα αγροτικά προϊόντα, γιατί υποτίθεται ότι θα εισάγουμε με μικρό κόστος ό,τι τεχνολογία μας λείπει. Κανείς όμως δεν σκέφτηκε ότι εξάρτησή μας από εισαγόμενα βασικά τεχνολογικά προϊόντα σημαίνει ότι μετατρεπόμαστε σε ΚΑΝΟΝΙΚΗ εξαρτημένη ΑΠΟΙΚΙΑ, η οποία είναι αναγκασμένη να εισάγει ό,τι της πλασσάρουν οι Προστάτιδες Δυνάμεις, σε ό,τι τιμή της το πλασσάρουν και ως εκ τούτου συνεχώς να υπερχρεώνεται. Και αν πει μάλιστα και κουβέντα θα είναι και «διεφθαρμένη».

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: